Kıdem ve ihbar tazminatı: kim hak kazanır, nasıl hesaplanır?

4857 sayılı Kanun, 1475 sayılı Kanun’un yalnızca 14. maddesini yürürlükte bırakmıştır (m.120, geçici m.6). Bu maddeye göre iş sözleşmesi aşağıdaki hâllerden biriyle sona ererse kıdem tazminatı ödenir.

İşverenin feshi

İşveren sözleşmeyi, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller dışında bir nedenle feshederse. Bu hâller bugün 4857 sayılı Kanun’un 25. maddesinin II numaralı bendindedir.

İşçinin haklı nedenle feshi

İşçi sözleşmeyi 4857 sayılı Kanun’un 24. maddesindeki nedenlerden biriyle feshederse.

Askerlik

Sözleşme muvazzaf askerlik hizmeti nedeniyle sona ererse.

Emeklilik

İşçi yaşlılık, emeklilik veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılırsa. İşçinin ilgili kuruma başvurduğunu belgelemesi gerekir.

Yaş dışındaki koşulların tamamlanması

İşçi, yaşlılık aylığı için yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı koşullarını tamamlayarak kendi isteğiyle ayrılırsa.

Evlilik

Kadın işçi, evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmeyi kendi isteğiyle sona erdirirse.

Ölüm

Sözleşme işçinin ölümüyle sona ererse; tazminat kanuni mirasçılarına ödenir.

Tutar

İşe başlama tarihinden itibaren geçen her tam yıl için otuz günlük ücret ödenir; bir yıldan artan süreler aynı oranla hesaba katılır.

Esas alınan ücret

Hesap son ücret üzerinden yapılır. Ücrete ek olarak işçiye sağlanan para ve para ile ölçülebilen menfaatler de dikkate alınır.

Süre

Aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde geçen süreler birlikte dikkate alınır.

Tavan

Kıdem tazminatının yıllık tutarı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Bu tutar değiştiği için burada yazılmamıştır.

Gecikme

Kıdem tazminatı zamanında ödenmezse hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faize hükmeder.

Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf, bunu karşı tarafa önceden bildirir (4857, m.17). Sözleşme, bildirimden sonra işçinin çalışma süresine göre aşağıdaki sürenin dolmasıyla sona erer. Bu süreler asgaridir; sözleşmeyle artırılabilir.

Altı aydan az çalışma

İki hafta.

Altı aydan bir buçuk yıla kadar

Dört hafta.

Bir buçuk yıldan üç yıla kadar

Altı hafta.

Üç yıldan fazla

Sekiz hafta.

Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat öder. İşveren, bildirim süresinin ücretini peşin vererek sözleşmeyi feshedebilir (m.17).

İş güvencesi hükümlerinin kapsamı dışında kalan işçinin sözleşmesi, fesih hakkı kötüye kullanılarak sona erdirilirse işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödenir (m.17).

Haklı nedenle derhal fesihte bildirim süresi beklenmez (m.24 ve m.25).

Haklı nedenle fesih

Kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatında zamanaşımı süresi beş yıldır (4857, ek m.3). Sürenin hangi tarihte başladığı her dosyada ayrıca belirlenir.

Bu tazminatlar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m.3).

İbraname ancak yazılıysa, sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay sonra düzenlenmişse, alacağın türünü ve tutarını açıkça gösteriyorsa ve ödeme eksiksiz, banka aracılığıyla yapılmışsa geçerlidir (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m.420).