Anayasa Mahkemesi’ne ve AİHM’e bireysel başvuru: sıra, süre ve koşullar

Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye’nin taraf olduğu ek protokoller kapsamındaki birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini ileri süren herkes Anayasa Mahkemesi’ne başvurabilir (6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun, m.45).

Başvuruyu ancak güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişi yapabilir (m.46). Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz (m.45).

İhlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülen idari ve yargısal başvuru yollarının tamamı, bireysel başvurudan önce tüketilmiş olmalıdır (m.45).

Süre

Başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır.

Mazeret

Haklı bir mazereti nedeniyle süreyi kaçıran kişi, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde, mazeretini belgeleyerek başvurabilir.

Dilekçe

Dilekçede ihlal edildiği ileri sürülen hak, dayanılan Anayasa hükümleri, ihlal gerekçeleri, başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamalar ve tüketilme tarihi belirtilir. Deliller ve ilgili kararların örnekleri eklenir.

Harç ve vekâlet

Bireysel başvuru harca tabidir. Başvurucu avukatla temsil ediliyorsa vekâletname sunulur.

Mahkeme, hakkın ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verir; yerindelik denetimi yapamaz. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya, yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir.

Sözleşme’de tanınan haklarının bir taraf devletçe ihlal edilmesinden dolayı mağdur olduğunu ileri süren her gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu Mahkeme’ye başvurabilir (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, m.34).

Mahkeme’ye ancak iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren dört ay içinde başvurulabilir (m.35/1). Dört aylık süre, Sözleşme’nin 15 No.lu Protokol’e uygun olarak değiştirilmiş metnindedir.

Mahkeme, 30 Nisan 2013 tarihli Uzun/Türkiye kararında (başvuru no: 10755/13) Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruyu tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu olarak değerlendirmiştir. Bu nedenle AİHM’den önce Anayasa Mahkemesi’ne başvurulur.

İsimsiz başvuru

Mahkeme isimsiz başvuruyu ele almaz.

Aynı başvuru

Daha önce incelenmiş ya da başka bir uluslararası mercie sunulmuş bir başvuruyla esasen aynı olan ve yeni olgu içermeyen başvuru ele alınmaz.

Bağdaşmazlık

Konu bakımından Sözleşme ile bağdaşmayan, açıkça dayanaktan yoksun olan veya başvuru hakkının kötüye kullanılması niteliğindeki başvuru kabul edilemez bulunur.

Önemli zarar

Başvurucu önemli bir zarar görmemişse başvuru kabul edilemez bulunabilir; insan haklarına saygı esastan incelemeyi gerektiriyorsa bu kural uygulanmaz.

Mahkeme ihlal bulur ve iç hukuk ihlalin sonuçlarını ancak kısmen giderebiliyorsa, gerektiğinde zarar gören taraf lehine adil tazmine hükmeder (m.41). Devletler, taraf oldukları davalarda Mahkeme’nin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt etmiştir; kararların infazını Bakanlar Komitesi denetler (m.46).

Anayasa Mahkemesi için otuz gün, AİHM için dört ay öngörülmüştür. Sürenin hangi tarihte başladığı her dosyada ayrıca belirlenir.

AİHM başvuruları